Piłka nożna to sport szybki, wymagający ciągłego ruchu, w którym rzadko zdarzają się przestoje. Jednak nawet w takich momentach wymaga się od zawodnika optymalnej uwagi i koncentracji – pisze Fernando Ramirez w magazynie "Trener".

Eugen Polanski i Ashley Cole (fot. Getty Images)
Nigdy bowiem nie wiadomo, kiedy – w tym bardzo konfrontacyjnym z psychologicznego punktu widzenia rodzaju współzawodnictwa – zaistnieje sytuacja, dająca szansę uzyskania przewagi nad rywalem. Nieustannie trzeba być czujnym!

Wiedza o tym, jak utrzymać, lub – w zależności od przebiegu spotkania – jak zmieniać poziom skupienia, może być kluczowym czynnikiem prowadzącym do zwycięstwa. Uwaga, jako psychologiczna umiejętność, mówi o zdolności skupienia się w wyraźny i żywy sposób, często mniej lub bardziej świadomie, na istotnych aspektach meczu czy treningu oraz jednoczesnym odrzuceniu niepotrzebnych bodźców czy elementów. Potrzebna jest koncentracja na tych czynnikach, które wpływają pozytywnie na udany występ, a odrzucenie, wręcz automatyczne (podświadome) wielu innych czynników, które mogą wpłynąć na odwrócenie uwagi zawodnika od istotnych momentów meczu. Do najbardziej znanych elementów rozpraszających uwagę należą: nadmierna nerwowość, nadmierna motywacja, niepokój, błędy, zmęczenie, pogoda, publiczność, prasa, trenerzy, przeciwnicy – czy ponad wszystko – negatywne myśli.

Romario (fot. Getty Images)
Posłużę się tutaj przykładem sprzed lat, który – mam nadzieję – zilustruje omawianą tutaj problematykę. Gra Romario, znanego brazylijskiego napastnika, często wywoływała skrajne emocje. Jego styl gry był specyficzny, odbiegał od utartych schematów, był nieprzewidywalny i często irytujący. Jego aktywność meczowa "pojawiała się jak błysk", "jak nieoczekiwany gość", zaskakiwała wszystkich (zarówno partnerów z boiska, jak i przeciwników) i – w równie niespodziewany sposób – Romario "ginął z pola gry", jakby go nie było na murawie. Dodatkowo Romario wykorzystywał często techniki (zwody, prowadzenie piłki, drybling) jakby nie z tej epoki. Oglądając jego grę, starsi kibice widzieli oczyma wspomnień niezapomnianego, legendarnego w Brazylii Garrinchę.

Romario, znacznie odbiegający warunkami fizycznymi i motorycznymi od modelu współczesnego napastnika, stał się jednocześnie najlepszym rzecznikiem jednej z esencji gry – widowiska. Jego największa wada? Potrafił zniknąć podczas meczu na 80-85 minut, wystawiając na ciężką próbę swoich trenerów. Miał dar stawania się niewidzialnym – była to cecha jego osobowości, jak i planu gry. Jednak, gdy „pojawiał się” na boisku, potrzebował dwóch-trzech ruchów, żeby zrobić "akcję meczową". I to w sposób niezwykle naturalny i efektowny zarazem – zarezerwowany tylko dla największych tego sportu. W pięć minut robił często więcej niż inni zawodnicy przez całe kariery. Właśnie w taki sposób definiuje się wybrańców piłki nożnej.

Przykład Romario to tylko wstęp do jednej z ciekawszych, psychologicznych koncepcji gry w piłkę nożną, związanej z poziomem uwagi i koncentracji. Romario cierpliwe czekał na swoją okazję i dzięki wyjątkowemu darowi ("szóstemu zmysłowi"?), łatwiej i szybciej znajdował lepsze rozwiązanie niż kryjący go obrońcy. Bez zbędnych, nieefektywnych ruchów, lecz w odpowiednim momencie i z wyjątkową techniką – swoją największą sojuszniczką – zawsze, lub prawie zawsze, podejmował dobrą decyzje. Nie da się tego osiągnąć bez wyjątkowej umiejętności skupienia uwagi i koncentracji.

Przy wielu okazjach, zarówno trenerzy, jak i komentatorzy, odnosząc się do tej koncepcji dowodzili, że takie zachowania to raczej efekt specyficznych sytuacji czy błędów występujących podczas meczu, a nie przemyślanej postawy zawodnika. W mojej opinii - nie jest tak do końca. Analizując tę koncepcję, musimy pamiętać o jej uwarunkowaniach i różnych aspektach.

Po pierwsze musimy wiedzieć, jaki jest optymalny (potencjalny) model zastosowania cech uwagi dla danego zawodnika (czyli jak, kiedy i po co zawodnik powinien się koncentrować). Tę cześć trzeba ustalić na specjalnych treningach poświęconych uwadze i koncentracji.

Po drugie musimy ustalić różne typy koncentracji, jakich zawodnik normalnie używa i określić, które czynniki mają wpływ na optymalne zarządzanie tymi umiejętnościami. W każdym przypadku koniecznie jest postawienie odpowiedniej "diagnozy" i programu dla treningu koncentracji w celu uzyskania skutecznego zachowania podczas występów meczowych.

Zdolność uwagi, percepcji czy koncentracji nie są ważne tylko "same dla siebie", ale mają wpływ na optymalne wykorzystanie innych sprawności czy umiejętności: fizycznych, technicznych, taktycznych czy w końcu innych cech psychicznych (inteligencji emocjonalnej, motywacji, trafności i szybkości podejmowania decyzji).

Sytuacje, w których poprzez brak odpowiedniego poziomu koncentracji, zawodnik reaguje zbyt późno (np. podczas krycia przy stałym fragmencie gry) lub popełnia błąd taktyczny (np. złe ustawienie w linii obrony podczas kontrataku przeciwników), ilustrują, jak ważna jest to kwestia i jak bezpośredni ma wpływ na wynik gry.

We wszystkich fazach treningu czy meczu, to przede wszystkim potrzeby taktyczne wykazują "największe zapotrzebowanie" na uwagę i koncentracje. Gdyby nie doskonała synchronizacja gry obronnej AC Milan w późnych latach 80-tych, która pozwalała na tak częste łapanie przeciwników w tzw. pułapki ofsajdowe, nie ocenialibyśmy prawdopodobnie gry tej drużyny, jako swoistego modelu gry obronnej w ustawieniu 1-4-4-2. A wpływ na taki sposób i taką skuteczność gry AC Milan miała, poza wszelką dyskusją, wyjątkowo konsekwentna (i wymagająca perfekcyjnej koncentracji) gra obrońców.

Jakub Błaszczykowski (fot. Getty Images)
Pomimo tego, że każdy zawodnik ma inną „pojemność uwagi” i jej typ, a niektórzy osiągają wysokie umiejętności koncentracji w sposób wrodzony, to wszyscy mogą skorzystać z jej poprawy i optymalizacji na drodze zajęć treningowych.

Najbardziej wydajni zawodnicy mogą nauczyć się zmieniać swój poziom koncentracji z ogólnego na bardziej szczegółowy i na odwrót, w zależności od potrzeby boiskowej. Na przykład zawodnik może nauczyć się używać selektywnej uwagi – wysłuchać podpowiedzi trenera z ławki, skupić się na konkretnych działaniach drużyn przeciwnej i poprawić ustawienie taktyczne swoich kolegów na boisku. Zawodnicy tacy, jak Xavi czy Iniesta, najpierw obserwują całe boisko, by szybko zdać sobie sprawę, że jeden z kolegów z zespołu nie jest dokładnie kryty, a więc szybko podają mu piłkę. Ta zmiana w poziomie koncentracji, to doskonała odpowiedź na zmieniające się wymagania gry, która daje im ogromną przewagę w rywalizacji z zawodnikami z tej samej pozycji na boisku, ale grającymi u rywala.

Trening kontroli uwagi polega głównie na tym, że piłkarz czy trener, uczą się rozpoznawać i wykorzystywać najbardziej pomagające im typy koncentracji w danej sytuacji meczowej. Jest wiele różnych strategii poprawiających i wpływających na koncentrację. Podczas treningu dla zawodników szczególnie cenne są aranżacje sytuacji bardzo zbliżonych do wydarzeń z meczu o punkty. Jednym z zadań psychologa sportowego jest nauczenie piłkarzy, jak kontrolować i używać właściwych umiejętności koncentracji, poprzez ich planowanie, analizowanie i aktualizowanie w programie treningowym.

Musimy wziąć pod uwagę, że zawodowi piłkarze zazwyczaj grają pod wielką presja, a co za tym idzie – stresem i zmęczeniem psychicznym. Zatem ich zdolności zmiany skupienia uwagi są ograniczone. Jednym z głównych zadań treningu kontroli uwagi, powinno być automatyczne "przesunięcie skupienia" zawodników w zależności od wymagań poszczególnej fazy spotkania. Ta zdolność może być wytrenowana, dzięki zastosowaniu różnych technik treningu psychologicznego.

Na przykład, bardzo pomocne może być planowanie i rozwijanie różnych wzorów zachowań, przyzwyczajeń czy pozytywnych procedur w celu uniknięcie dekoncentracji w treningu czy podczas różnych faz meczu (przed, w trakcie i po). Kiedy te "procedury" będą zaplanowane, przeanalizowane i odpowiednio skonstruowane i zaktualizowane – mogą być bardzo korzystne zarówno dla piłkarz jak i trenerów.

Zarządzanie kryzysowe

Jest szczególny przypadek, który bardzo często pojawia się w profesjonalnej piłce. Czasami piłkarze przed ważnym meczem (sytuacja wymagająca wysokiego poziomu gotowości fizycznej i psychicznej) nie są w stanie skoncentrować się na zadaniach danych im przez trenera. Kiedy piłkarz na początku spotkania, np. z powodu nadmiernej nerwowości czy lęku, popełnia błąd – w większości przypadków poziom jego dekoncentracji wzrasta! W rezultacie jego negatywne myślenie dominuje w większym stopniu. Większość zawodników w takim przypadku stara się, podświadomie, kontrolować sytuacje, co zwiększa prawdopodobieństwo dekoncentracji. Skupiają się oni na myślach o "samokontroli", a nie na tym co ważne – następnym podaniu, następnym dryblingu, następnym wślizgu etc. W ten sposób, z powodu niskiej koncentracji, pojawiają się nowe błędy i po raz kolejny zawodnik wpada w "błędne koło", które powoduje frustracje i obniża wiarę we własne umiejętności. Takie typy "kryzysu koncentracji" są również częstym objawem zmęczenia psychicznego podczas ciężkich treningów i "przetrenowania". W takich przypadkach interwencja sportowego psychologa jest szczególnie ważna.

Wniosek

W świecie "współczesnego" futbolu, gdzie występuje praktycznie nieskończona liczba bodźców, wiedza jak i kiedy zareagować na to, co jest ważne, a ignorować to, co zbędne, jest konieczna (jeśli chcemy osiągnąć mistrzostwo). Zwiększenie poziomu koncentracji pomaga zawodnikom i trenerom na skuteczniejsze działania w sytuacjach stresu i lęku (Nideffer,1980).

W szczególności tak delikatne kwestie, jak rzut karny w finale mistrzostw świata czy pewność gry po popełnieniu kardynalnego błędu w obronie, są przedmiotem treningu psychicznego. Jak ponownie odzyskać zdolność koncentracji? Jak pozbyć się natrętnych wspomnień sprzed chwili? Takie postawy mogą być kluczowe w kontekście optymalnego, czyli zwycięskiego występu.

Zawodnik, który dobrze kontroluje swoją uwagę i koncentrację, często lepiej przewiduje rozwój wydarzeń na boisku. Taka antycypacja pozwala obniżyć koszt fizycznego i psychicznego wysiłku, także poprzez wyższy poziom automatyzacji zadań piłkarskich. Wysoka zdolność koncentracji pozwala także na redukcje błędów i poprawia wiarę we własne możliwości.

Romario rozwiązywał wszystkie problemy ze spokojem, wiedział, że optymalny spokój – nie za wysoki, nie za niski – jest drogą do optymalnej koncentracji i efektywnego przewidywania, co przyniesie mecz. Zawsze działał, a nie reagował. Dzięki temu zyskiwał milisekundy które często wyznaczają różnicę między zwycięstwem a porażką. Zawsze ignorował nieistotne bodźce (prowokacje, kłótnie z sędzią). Pomagało mu to obniżyć źródła lęku i pozwalało wzmocnić kontrolę uwagi. Wiedział, że uwaga i koncentracja są kluczowymi elementami do osiągnięcia piłkarskiej perfekcji.

Trening koncentracji i uwagi

Poprawa poziomu uwagi i koncentracji wymaga treningu umysłowego, pozwalającego piłkarzom lepiej skupiać się na postawionych im zadaniach, w każdym momencie meczu czy treningu, bez zwracania uwagi na inne rozpraszające ich bodźce – dzięki czemu będą oni w stanie efektywniej wywiązywać się ze swoich obowiązków. Koncentracja piłkarza występuje, na przemian, w dwóch wymiarach:

Kryterium zasięgu:
– szeroka uwaga (gdy uczestniczy wiele elementów w tym samym czasie, na przykład słuchanie instrukcji od trenera i oglądanie ustawienia taktycznego rywali), – wąska uwaga (gdy uczestniczy kilka elementów, na przykład skupienie się tylko na piłce i zignorowanie krytyki publiczności).

Kryterium kierunku:
– bodźce, które skupiają uwagę zawodnika w tym samym czasie, mogą być zewnętrzne (wpływ publiczności, instrukcje trenera, przesuwanie się rywali), jak i wewnętrzne (myśli, emocje i inne czynniki psychofizyczne, które zawodnik odczuwa podczas meczu).

Kombinacja tych dwóch wymiarów daje nam cztery typy uwagi: szeroko-zewnętrzną, szeroko-wewnętrzną, wąsko-zewnętrzna i wąsko-wewnętrzna (Nideffer, 1976).

Przykład ćwiczenia stosowanego do treningu koncentracji/skupienia

Cel: poprawa umiejętności koncentracji/skupienia
Kategoria/poziom: poprawa, profesjonalni piłkarze
Liczba uczestników: 2-3 podgrupy po 8-10 zawodników każda
Materiały: piłka dla każdego zawodnika, pachołki.
Opis: Na polu o średnicy 10-20 metrów, każdy zawodnik biega z piłką przy nodze. Na sygnał dźwiękowy trenera (okrzyk lub gwizdek, w tym samym czasie drugi trener mówi kolor lub numer) zawodnik wykonuje właściwe (uzgodnione wcześniej) ćwiczenie techniczne, w zależności od rodzaju sygnału. Na przykład, kiedy trener powie "czerwony" zawodnik musi jak najszybciej wejść w drybling z kolegą i nie stracić piłki, lub kiedy powie "zielony", piłkarze jak najszybciej i najdokładniej muszą wymienić się piłkami.

Pobierz magazyn "Trener"!