Do specjalizacji pod kątem gry na poszczególnych pozycjach dochodzi w wieku juniorskim. A potem? Czy napastnicy powinni być angażowani w trening indywidualny? Czy to tylko moda czy konieczność? Andrzej Juskowiak poruszył ten temat na łamach magazynu "Trener".

Arkadiusz Milik (przodem) (fot. PAP/Bartłomiej Zborowski)
Przeglądając dostępną literaturę oraz takie źródło informacji, jak Internet, zauważyłem, że temat indywidualnego treningu napastników poruszany jest ogólnikowo i najczęściej jedynie w aspekcie szkolenia młodzieży. Na podstawie ogólnie dostępnych materiałów trudno jest jednoznacznie i w sposób wyczerpujący odpowiedzieć na postawione na wstępie pytania.

Wiemy doskonale, że w dzisiejszych czasach, kiedy na sport przeznacza się coraz większe środki finansowe, a poziom sportowy wśród najlepszych jest bardzo wyrównany, o ostatecznym wyniku decydują detale. Jeżeli więc zwraca się uwagę na metodykę treningu, wykorzystuje najnowszą wiedzę z zakresu medycyny i fizjologii, stosuje się wszelkiego rodzaju trenażery i inne zdobycze techniki, nie można zapomnieć o indywidualnym treningu zawodników odpowiadających przede wszystkim za strzelanie bramek, które decydują w ostateczności o zwycięstwie lub porażce.

Rozważając na temat treningu indywidualnego, musimy rozpocząć od odpowiedzi, czym jest trening sportowy. Posłużę się wymienioną poniżej definicją:
Trening sportowy – jest to długotrwała, złożona i wielowarstwowa działalność mająca na celu uzyskanie jak najlepszego wyniku sportowego. Jest to wieloletni, specjalnie zorganizowany proces pedagogiczny, w ramach, którego zawodnik uczy się techniki i taktyki swojej dyscypliny i doskonali je, kształtuje sprawność fizyczną, a także cechy wolicjonalne i osobowość oraz nabywa wiedzę na temat prowadzonej przez siebie działalności sportowej (Sozański, 1999).

Jedną z form treningu sportowego jest właśnie trening indywidualny, definiowany w następujący sposób: "Trening indywidualny to taka forma szkolenia, w której jedni zawodnicy wypełniają samodzielnie zadania trenera, podczas gdy inni ćwiczą zespołowo. W indywidualnych przypadkach wyznaczeni zawodnicy ćwiczą oddzielnie z własnej inicjatywy nad eliminowaniem określonych błędów z zakresu techniki. Trening indywidualny pozwala rozwijać i doskonalić określone nawyki ruchowe i poprawiać braki stwierdzone w czasie treningu lub gry" (Talaga, 1999).

Trening indywidualny napastników w szkoleniu młodzieży

Nadrzędnym celem piłkarskiego szkolenia dzieci i młodzieży w Polsce powinno być systematyczne wprowadzanie do dorosłego futbolu uzdolnionych i w pełni ukształtowanych sportowo piłkarzy. Jest to wieloletni proces, który obejmuje wiele zagadnień metodycznych i organizacyjnych. W Polsce w ostatnich latach funkcjonują równolegle dwa modele szkolenia. Jeden z nich tradycyjnie opiera się na tzw. szkoleniu klubowym, które polega m.in. na tworzeniu akademii piłkarskich. Drugi dotyczy tzw. szkolnictwa sportowego (klasy sportowe, szkoły mistrzostwa sportowego, gimnazjalne i licealne ośrodki szkolenia sportowego młodzieży). Podział ten ma swoje uzasadnienie ze względów ekonomicznych, gdzie udział samorządów i szkół, a co za tym idzie, rozwój bazy sportowej ma coraz większe znaczenie.

Mam świadomość tego, że żaden z tych modeli organizacyjnych nie jest doskonały i spotyka się z różnymi problemami (brak środków w klubach, szczególnie tych w małych ośrodkach czy ograniczenia wynikające ze specyfiki pracy szkoły). Na pewno jednak, zarówno w jednym, jak drugim sposobie prowadzenia szkolenia piłkarskiego, powinno się większą uwagę zwracać na trening indywidualny. Szczególnie możliwości organizacyjne szkolnictwa sportowego pozwalają na przeprowadzenie procesu treningu indywidualnego w większym zakresie.

Głównymi kierunkami oddziaływania treningu indywidualnego w szkoleniu młodzieży powinno być doskonalenie techniki z piłką (czucie piłki) oraz bez piłki w zakresie skoordynowanej i ekonomicznej umiejętności biegania.

Kacper Przybyłko (fot. Getty Images)
Zastosowanie treningu indywidualnego napastników w seniorskiej piłce nożnej amatorów

Nie ulega wątpliwości, że wysiłki trenera muszą być skierowane na uzyskanie formy przez zawodników i zespół oraz na poprawę ich umiejętności, zwłaszcza tych zawodników, których słabsza gra tego wymaga. Jednoznacznie wiec stwierdzić można, że największą sztuką w pracy trenerskiej jest umiejętność znajdowania czy rozpoznawania przyczyn aktualnej postawy drużyny, wybór najwłaściwszych metod i środków pozwalających na eliminowanie braków i wad zawodników oraz na doskonalenie posiadanych umiejętności.

Najskuteczniejszym środkiem takiego działania jest trening indywidualny. W każdej bowiem drużynie poziom zawodników jest zróżnicowany, dlatego stawianie w szkoleniu jednakowych zadań wszystkim zawodnikom jest dużym błędem w pracy trenerskiej. Zawodnicy reprezentujący największe umiejętności w drużynie powinni być inaczej szkoleni, niż ci mniej zaawansowani, inaczej zawodnicy, będący aktualnie w wysokiej formie w stosunku do wykazujących słabszy poziom, inaczej też zawodnicy starsi, ustabilizowani, od młodych wchodzących do zespołu. I to pod kątem wszystkich elementów składających się na poziom reprezentowany przez zawodnika.

Aby więc osiągnąć lepsze rezultaty w pracy szkoleniowej i treningowej, trener musi zindywidualizować zadania treningowe dla poszczególnych zawodników, a zwłaszcza dla tych najlepszych, mających możliwości sportowego awansu. Jest to zadanie trudne, kryjące w sobie wiele pułapek, zadanie przy realizacji którego można popełnić wiele błędów. Zadanie tym trudniejsze, im w niższej klasie rozgrywkowej drużyna się znajduje, choćby ze względu na mniejszą liczbę godzin, które można poświęcić treningowi. Ale przy pełnym zaangażowaniu trenera nie jest to zadanie niemożliwe do realizacji. Bo, czy nie można - doskonaląc umiejętność zdobywania bramek - zamiast robić to z całą drużyną, ćwiczyć z 2-4 zawodnikami wykazującymi szczególne inklinacje w tym kierunku, przez większą część jednostki treningowej, a pozostałym zawodnikom czy ich grupom, wyznaczyć w tym samym czasie inne zadania? Na pewno efekty takiej pracy – jeśli nie zaraz, to w niedalekiej przyszłości – będą większe. Wymaga to pewnej samokontroli ze strony zawodników, zrozumienia przez nich motywów takiej pracy. Rola trenera w przekonaniu ich do pracy indywidualnej jest więc bardzo duża, lecz niełatwa.

Reasumując powyższe stwierdzenia uważam, że trening indywidualny napastników w amatorskim sporcie jest skuteczną drogą do poprawy wyników. Nie prawdą jest, że uwarunkowania finansowe, jak wielu twierdzi, uniemożliwiają ujęcie tej formy w procesie treningowym. Jest zupełnie odwrotnie. Nie budżet klubu, a dobra organizacja i motywacja do pracy u trenera i zawodników, jest czynnikiem decydującym o stosowaniu treningu indywidualnego dla napastników.

Czasem warto się zastanowić czy w niższych ligach nie poświęcić więcej czasu na indywidualne podejście do zawodników, niż wrzucać wszystko do "jednego worka" jeżeli chodzi o przygotowanie motoryczne i koncentrowanie się tylko na taktyce trenera, której umiejętności piłkarzy nie potrafią sprostać.

Trening indywidualny napastników w drużynach profesjonalnych

W piłce nożnej na najwyższym poziomie na pytanie: jaki powinien być napastnik? - jest jedna dobra odpowiedź: efektywny pod każdym względem w swoich działaniach podczas gry. Aby sprostać nałożonym wymaganiom, napastnik musi być wszechstronnie wyszkolony.

Problemem polskiej piłki było to, że trenerzy przygotowywali od najmłodszych lat zawodników do rywalizacji zespołowej i poświęcali zbyt dużo czasu na budowanie zespołów, zamiast koncentrować się na indywidualizacji szkolenia, szczególnie jednostek wybitnie uzdolnionych.

Oczywiste wydaje się, że w treningu indywidualnym napastnika będącego profesjonalnym i ukształtowanym pod względem technicznym piłkarzem, większą uwagę poświęcimy nie na sposób oddania strzału tylko na odpowiedni timing i precyzję wykończenia akcji. Istotne jest również, aby prawidłowe nawyki wyćwiczone w bardziej izolowanej formie jaką są ćwiczenia z jednym czy dwoma zawodnikami wykorzystywać podczas gier zadaniowych, które ze względu na swoją specyfikę (ograniczony czas i przestrzeń na wykonanie zadania) zbliżają nas do sytuacji meczowych. Dobór ćwiczeń musimy dostosować do preferowanych założeń taktycznych w prowadzeniu działań ofensywnych, szczególnie podczas prowadzenia ataku pozycyjnego.

Niezwykle ważne jest przygotowanie zawodnika do gry w piłce profesjonalnej. Mieliśmy w naszym kraju wiele przykładów napastników, którzy np. świetnie sobie radzili grając w polskich drużynach, lecz przegrywali rywalizację o miejsce w podstawowym składzie po wyjeździe zagranicę. Jedną z przyczyn takiego stanu było na pewno niewystarczające przygotowanie napastnika do gry na poziomie międzynarodowym. Powtarzalność udanych zagrań i efektywność oddanych strzałów, to najistotniejsze kryteria oceny zawodnika przez trenera. Można wykonać setki podań, oddać dziesiątki strzałów do bramki i wygrać większość pojedynków 1 x 1 podczas meczu mistrzowskiego, lecz to wszystko nie będzie miało znaczenia, jeżeli efektywność tych działań będzie niska.

Artur Sobiech (fot. Getty Images)
Podstawowe zasady treningu indywidualnego oraz przykłady konkretnych ćwiczeń dla poszczególnych grup zespołów

Najważniejsze organizacyjno-szkoleniowe aspekty treningu indywidualnego niezależnie od wieku i poziomu sportowego zawodników to:
– trening strzelecki w kompleksowej jednostce treningowej powinien zaczynać się najwcześniej po 2/3 całości zaplanowanego czasu na trening, gwarantuje to odpowiednie przygotowanie psycho-fizycznych organizmu zawodnika do specjalistycznych ćwiczeń,
– trening napastnika nie powinien mieć miejsca, gdy zawodnik jest przemęczony, co zmniejsza prawdopodobieństwo odniesienia urazu podczas treningu oraz trudno w takiej sytuacji wymagać pełnego zaangażowania piłkarza,
– do osiągnięcia zamierzonego efektu szkoleniowego zaplanowane ćwiczenia muszą być regularnie stosowane, ponieważ tylko systematyczna praca prowadzi do opanowania i zautomatyzowania poprawnych i skutecznych zachowań podczas gry,
– trener powinien umieć podczas zajęć indywidualnych rozpoznać błędy i korygować je na bieżąco, nie zapominając o motywowaniu zawodnika po dobrym wykonaniu ćwiczenia,
– stopniowanie trudności ćwiczeń, od łatwych zaczynając, a na wymagających kreatywności piłkarza, pełnej koncentracji i szybkości wykonania ćwiczeń w ograniczonej czaso-przestrzeni kończąc,
– ilość powtórzeń zwłaszcza w szkoleniu młodzieży jest bardzo istotna, lecz najważniejszym kryterium postępu jest jakość wykonywania ćwiczeń,
– dbanie o wszechstronność sposobu uderzenia piłki pozwala na swobodny wybór zakończenia akcji strzałem,
– konsekwentne poprawianie tzw. "słabszej nogi" zwiększa możliwości techniczne i jednocześnie powoduje, że jest on mniej przewidywalny dla przeciwnika,
– przerwy podczas powtórzeń muszą być adekwatne do osiągnięcia celu danego ćwiczenia oraz zgodne z przyjętymi zasadami kształtowania cech motorycznych w danym okresie.

W indywidualnym treningu napastników w profesjonalnym futbolu szczególną uwagę powinno się zwrócić na:
– korelację pomiędzy środkami treningowymi, a założeniami taktycznymi z preferowanym systemem gry w danym zespole,
– formy ćwiczeń powinny być odzwierciedleniem sytuacji meczowych z czynnym udziałem przeciwnika,
– dbanie o dobrą organizację treningu indywidualnego (odpowiednia jakość i ilość piłek, sprzęt pomocniczy, prawidłowe uzupełnianie płynów, dwóch bramkarzy, dobrze przygotowane boisko wpływa znacząco na jego efektywność).

Podsumowanie

Istotną cechą kierowania procesem treningu jest ciągłe poszukiwanie przez trenera sposobów usprawnienia własnego działania i oddziaływania na podopiecznych, dostosowywanie jego form do pojawiających się nowych koncepcji teoretyczno- metodycznych oraz możliwości organizacyjnych i technicznych (Ważny 2004).

Ponieważ głównym, choć nie jedynym wyznacznikiem poziomu gry drużyny piłkarskiej, są umiejętności zawodników, to suma tych umiejętności nadaje drużynie rangę i świadczy o jej klasie. Im wyższe umiejętności, tym wyższy jest poziom gry, im mniej w drużynie zawodników posiadających braki, tym lepsze wyniki. Z informacji, które zgromadziłem z różnych klubów w Europie wynika, że trening indywidualny napastnika jest stosowany od 16 roku życia. To znaczy, po niezbędnym opanowaniu techniki potrzebnej do wykonywania zadań specjalistycznych napastnika.

W związku z powyższym musimy w procesie treningowy uwzględnić warunek odrębności osobniczej zawodnika, który bez względu na poziom zaawansowania sportowego, musi być brany pod uwagę. Mimo dużego nacisku, jaki w treningu piłkarskim kładziemy na wszechstronny rozwój i uniwersalizm zawodnika, wiadomo przecież, że o sukcesach drużyny decydują indywidualności.

Piłka nożna jest grą, w której funkcjonuje stara prawda mówiąca, że trzeba strzelić więcej bramek niż rywale, aby wygrać mecz. Dlatego niezwykle ważnym elementem szkolenia staje się nauczanie i trening elementów gry składających się na kształtowanie skuteczności napastników. Nie ma bardziej efektywnej formy szkolenia w tym zakresie, niż trening indywidualny. Oczywiście, do pewnych mankamentów tego sposobu pracy w klasycznym ujęciu (jeden zawodnik) zaliczyć trzeba brak stymulującego wpływu kolegów z drużyny i często słabe umotywowanie własne do podjęcia dodatkowego wysiłku.

Radosław Gilewicz na moje pytanie o porównanie treningu strzeleckiego w poszczególnych krajach odpowiedział, że niewiele się różniły między sobą, najwięcej dały mu jednak treningi indywidualne właśnie w Austrii, gdzie został królem strzelców. Tylko najlepsi potrafią w dłuższym okresie czasu grać na wyrównanym poziomie. Na utrzymanie formy sportowej na najwyższym poziomie przez napastnika wpływ ma wiele czynników, na pewno indywidualizacja treningu zawodnika może się przyczynić do stabilizacji jego formy sportowej.

Andrzej Juskowiak (fot. Getty Images)
Analizując również moją karierę sportową dostrzegam dużą zależność pomiędzy indywidualną pracą nad umiejętnościami koniecznymi dla napastnika (pod opieką trenera lub samemu), a tym, co udało mi się osiągnąć. Stawiając pierwsze kroki piłkarskie w Kani Gostyń, już jako trampkarz i junior, spotkałem się z indywidualnym podejściem do zawodnika. Monotonna praca nad wszechstronną techniką piłkarską, z uwzględnieniem prawej i lewej nogi, pozwoliła mi na swobodę zachowań w polu karnym w dorosłej piłce na profesjonalnym poziomie. Spotykając się później się z tą formą zajęć w klubach, w których grałem byłem przekonany, że to właściwa droga na podnoszenie własnych umiejętności i podtrzymaniu formy na każdym etapie sportowej kariery.

Wszyscy wiemy, że piłka nożna to gra zespołowa i "drużyna mistrzowska zawsze pokona drużynę mistrzów" oraz, że w dzisiejszym futbolu gra ofensywna zaczyna się już na bramkarzu, a napastnik jest pierwszym obrońcą. Jednak to napastnik odpowiada na końcu najczęściej za skuteczne wykończenie akcji bramką, która często przesądza o wyniku meczu. Nie umniejsza to oczywiście roli pozostałych zawodników, ale skłania mnie do tezy, iż w procesie treningowym, to właśnie zawodnicy grający na tej pozycji (oraz bramkarz) powinni szczególnie być poddawani treningowi indywidualnemu. Wynika to ze specyfiki danej formacji i, jeżeli trening ma być skuteczny i odzwierciedlać sytuacje meczowe, to właśnie napastnik powinien w mikrocyklu treningowym strzelać jak najwięcej na bramkę oraz wygrać pojedynek 1x1 z bramkarzem czy obrońcą. Dla porównania trening indywidualny pomocników (jeżeli nie dotyczy on poprawy umiejętności czysto technicznych w początkowych etapach szkolenia) przeprowadzony w izolowanej formie 2-3 zawodników nie będzie tak skuteczny. Decyduje o tym właśnie za mała liczba zawodników. Tylko większa ich liczba na ograniczonej przestrzeni umożliwia i zmusza zarazem rozgrywającego piłkę do zastosowania jak najlepszego wariantu zagrania w szybkim czasie a to gwarantują np. małe gry zadaniowe a nie trening indywidualny.

Podsumowując treści zawarte w tej pracy, własne doświadczenie oraz biorąc pod uwagę, iż zakres, rodzaj, intensywność takiego treningu musi być dostosowany do zespołu i danego zawodnika, mogę jednoznacznie odpowiedzieć na zadane we wstępie pytania: trening indywidualny napastnika to konieczność.

Przykładowe ćwiczenia, które trenerzy mogą wykorzystywać w pracy indywidualnej z napastnikami można znaleźć w numerze 2/2013 magazynu "Trener".

Pobierz magazyn "Trener"!